Yücel Dergisi 1940, C. XI, sayı 61

“Söylev, devrim tarihimizin birinci elden pek değerli bir kaynağıdır. Çünkü eserin sahibi, tarihî olayları yalnızca belgelerle inceleyerek objektif gerçeğe ulaşmak isteyen bir tarih yazarı değil, doğrudan doğruya o tarihi yapanın kendisidir. Tarihi yapan ile yazanın aynı kişilikte birleşmiş olması, Söylev’i, benzerleri ile karşılaştırılmayacak üstün değerde bir eser durumuna getirmiştir.”

Suat Sinanoğlu’nun bu konudaki tanımlaması da oldukça ilgi çekicidir:

“Atatürk’ün Nutuk’u, Caesar’ın Gallia Harbi adlı yapıtı ile Thukydides’in Peloponnessos Harbi adlı yapıtlarındaki özellikleri taşımaktadır. Gerçekten Atatürk, hem Caesar gibi, anlattığı olayların başkahramanıdır hem de Thukydides gibi, olayları öykülemekle kalmayıp onların en derin nedenlerini çözümlemesini bilen büyük bir tarihçidir.”

Sabahattin Selek ise Söylev için şunları dile getirmektedir:

“Bu öyle bir hesap veriştir ki bir ihtilalci kavrayışıyla, başından sonuna kadar, karşı düşünce ve güçleri yıkmaya, mahkûm etmeye dayanır. Bir benzetme yapmak gerekirse 15-20 Ekim 1927 günlerinde, Atatürk savcı, Nutuk iddianame, kongre jüri, memleket ve dünya kamuoyu da dinleyicidir.”

Söylev’in bu yargılayıcı niteliği Lord Kinross’ta da şöyle vurgulanır:

“Nutuk, aslında siyasal bir söylevdir. Dolayısıyla, özellikle Rauf Bey’le arkadaşlarını gözden düşürmek isteğiyle, birçok yerlerinde tek yönlü görünür. Bununla beraber Nutuk, Kemalist ihtilâlin klasik bir anlatımı olarak kalacaktır.”

Söylev’in siyasal yaşamımızda ve ulusal tarihçiliğimizde özel bir yeri bulunmaktadır. Yayımlandığı tarihten bu yana tarih incelemelerinde birincil kaynak işlevi gören Söylev, bir yandan da Kemalist ideolojinin manifestosu niteliğini taşımıştır. Çünkü içeriğinin temel konusu, tarihsel anlatının yanı sıra birçok başlığa dağılmış söylemler birleştirildiğinde, genel olarak “ulusun varlığını ve onurunu her şeyin üzerinde tutan, ulusa duyulan güveni belirten, bağımsızlığa ilişkin bağlılığı dile getiren, dinin siyasete alet edilmesine karşı çıkan, ulusal modelin gerekçesini ortaya koyarak başka uluslar üzerinde egemenlik kurma arayışının yanlışlıklarını sergileyen, cumhuriyetçiliği bir ideal olarak ortaya koyan; uygarlık, bilim ve kültürü öncelikle kabul eden ve ulaşılan sonucu Türk gençliğine emanet eden”14 devrimci bir manifesto ortaya çıkmaktadır. Fakat bu içeriğin yanı sıra, derinde yer alan bir amaç olarak, çeşitli tartışmalar çerçevesinde lider kadro içinde yer alan kimi kişilerle hesaplaşılmak istendiği de anlaşılmaktadır.”

Söylev, özgün diliyle okunması güç olduğu için, dil devriminin ardından 1934 yılında Milli Eğitim Bakanlığı’nca yeni Türk harfleriyle üç cilt olarak yeniden yayımlanmıştır. Atatürk’ün, yayım haklarını Türk Hava Kurumu’na bağışladığı Söylev, günümüze değin Milli Eğitim Bakanlığı, Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu gibi kurumlar ile çeşitli özel kuruluşlar tarafından Türkçe’de; Almanca, İngilizce, Fransızca, Rusça ve İtalyanca olmak üzere Batı dillerinde defalarca yayımlanmıştır.

Necati Cumalı, “Nutuk”, Vatan, 10 Kasım 1961.

Nutuk, Önsöz, Bugünkü dille yayına hazırlayan Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.

Arar, s. 159.

Arar, s. 160.

Arar, s. 160.

Sami N. Özerdim, “Nutuk’ta Altı Çizilmiş Satırlar”, Belleten, Cilt: XLV/1, S: 177, Ocak 1981, s. 74-77.

Arar, s. 166.

SÖYLEV (1919-1927) ve DEMEÇLER (1928-1938) syf: 17-18

Vatanların en güzeli olan Türkiye’nin var olmasına emeği, bilgisi ve düşüncesiyle en büyük katkıyı yapan şüphesiz Türk milletinin ATA’sı ATATÜRK’tür. Aşağıdaki anekdot bu büyük insanda vatan sevgisinin nasıl bayraklaştığını, her şeyin nasıl vatanla anlam kazandığını yansıtması açısından önemlidir:

ATATÜRK, Kurtuluş Savaşı için Anadolu’ya geçtikten ve Erzurum Kongresi’ni yaptıktan sonra Sivas’a dönmüş, orada ikinci kongreyi açmıştı. Bu sırada lise binasında yatıyor; çalışıyor, toplantılar yapıyordu. En basit ihtiyaçlarını bile temin edecek hâlde değildi; bazı geceler sabahlara kadar küçük petrol lâmbasının cılız ışığında çalışıyordu.

Bir aralık lise binasına baskın yapılacağı ve ATATÜRK’ün yakalanıp asılacağı hakkında şehirde haberler dolaşmaya başladı.

ATATÜRK’ün hizmetini basit fakat temiz ruhlu, fedakâr bir Türk genci yapıyordu. Bu delikanlının babası gizli ve sık sık geliyor; oğluna:

-Etme, eyleme; evine dön; bugün yarın şehir basılacak; Mustafa Kemal ve arkadaşları yakalanacak. Onlar her şeyi göze almışlar; sen aileni düşün, diyordu.

ATATÜRK bu geliş gidişin farkına vardı; bir gün delikanlıyı yanına çağırdı ve sordu:

-Sık sık sana gelen kimdir?

-Babam!…

-Ne istiyor?

Delikanlı her şeyi anlattı. O zaman ATATÜRK, ona doğru biraz daha ilerledi; elini omzuna koydu ve dedi ki:

-Hizmetinden memnunum, fakat baba hakkı büyüktür. Mademki razı olmuyor, git! Git, fakat babana söyle ki, vatan elden giderse evlâdın ne önemi kalır?

Banoğlu; s. 87-88.

Banoğlu; s. 370-371

***

Türk ulusu, Gazi’ye inanmakla haklı çıktı; çünkü O’nun elleri arasında, mucize sayılabilecek bir gelişmeye kavuştu. Ve O’ndan armağan olarak önceleri bir türlü elde edemediği bir şeyi aldı: Bir v a t a n!

***

Bir gün İngiltere elçisi, Ankara pazarında sebze satan köylülere tercüman aracılığıyla:

-Mustafa Kemal’e neden bu kadar bağlısınız, sözünden çıkmıyorsunuz? diye sordu.

Genç bir çiftçi duraksamadan:

-Çünkü O, bizi bizden iyi tanıyor ve bize gerekli olanı hepimizden iyi anlıyor, dedi.

Kurt ve Pars Mustafa Kemal, 1955

Mustafa Kemal birkaç adım ilerledi. 19. Tümen Komutanı bir dakika kadar iki ordu arasında, ayakta hareketsiz durdu. Sonra yavaş yavaş sağ kolunu kaldırdı ve düşman siperlerine doğru ilerledi.

Türk piyadesi, <<Allah Allah!>> sesleri ile arkasından atıldı. İki İngiliz taburunu silip süpürdü. North Lancashir taburu sarsıldı ve gerilemeye başladı. Wiltshire taburu ise süngüler altında can verdi. Türkler, karşı durulmaz bir saldırıyla yamaçtan süzüldüler. Yeni Zellanda’lıların artçılarını da önlerine katarak düşmanı sahile attılar.

Kaplan ve Pars Mustafa Kemal, 1955

***

Mustafa Kemal bizim için başlıbaşına bir vatandı. O, bizi yeniden yaratan insandı.

O, yüce ruhunu sevgili vatanının her zerresine gömdü. Türk ili, baştan başa, hayat ve mematıyla; Mustafa Kemal’dir.

En Büyük Kaybımız, 1938

Atatürk, Türklüğün şuurudur. O’nu unutmak, kendimizi unutmak olur.

Okul-Spor dergisi, 1939

Bu düşünen zeka ve duyan gönül, Türk ulusunun iradesi oldu ve Türk ulusu ölümünden O’nun elinde kurtuldu.

Atatürk’e kendini borçlu bilmeyerek Türk olmak, bunun için imkansızdır.

Yücel Dergisi, 1945, Cilt XIX, sayı 109

Mustafa Kemal, vatan sevgisinden hızını alan bir vicdandan, gerçekleri olduğu gibi gören bir zekâ, ilhamını milleten alan bir iradeydi. Kendi benliğinde Türklüğe, Türklükte kendini bulma sırrına ermişti.

***

Cumhuriyet, sembolünü Mustafa Kemal’de bulmuştur. Çünkü Cumhuriyet, bu koca milletin kudret, fedakarlık ve hayatının özü, sonucu olarak Atatürk’ün eliyle dikilmiş bir hürriyet anıtıdır.

Hürriyet Gene Hürriyet

Her başımız sıkıldıkça O’na başvurmaktayız. Bu ölüsü diri adam, Türkiye’ye gelmesi muhtemelen her karanlıkta alevli bir meşaledir. O’nu elden bıraktığımız anda gündüzlerimiz gece olur.

Cumhuriyet, 10 Kasım 1953

***

Millet hayatında hiçbir başarı, kökünü O’ndan almadan  yaşayamadı.

Cumhuriyet, 10 Kasım 1957

Anafartalar Kumandanı M. Kemal ile Mülakat, 1930

Gerçekten senin hesabına güç akıl ererdi. Kimse sanmazdı ki sen Kızıltaş deresinde parıldayan süngülerin yanı başındasın! Kimse sanmazdı ki, İzmir’e piyadeden önce gireceksin; Kordonboyu’nda demirli İngiliz torpidolarından iki adım ötede karargah kuracaksın!

***

Sen, yükseldiğin beyaz bulutlar içinde tanrılaşmışlık taslayan kendini unutmuşlardan değildin; ayağını topraktan, başını gerçekten ayırmayan doğrucu ve olgun bir insandın…

***

Anaların, kız kardeşlerin yüzleri siyah peçeliydi; bahtları çarşafları gibi karaydı… Çileleri çoktu, hakları az…

Beğenmedi. Yüzlerini açtı, ak etti. Hakta onlara erkeklerle eşitlik sağladı; bahtlarını ak etti.

***

Hey Paşam, sen bizlere ne günler gösterdin… O günler öylesine idi ki, her sabah uyanınca bakardık, vatan bir gün boyu daha uzamış. Bugün Uşak, Alaşehir, Salihli, bugün Nif!…

Bildiğimiz, yitirdiğimiz vatan bütünlüğüne doğru kanatlanmış gidiyorduk.

***

Halktan O, balık denizini ve kuş havasını arar gibi hoşlanırdı. Varlığının manasını halkta bulurdu. Halk O’nun ilhamının kaynağı idi.

Atatürk’ü Özleyiş, 1957

Siz, eminim, düşen her bir neferi vücudunuzdan bir zerre kaybetmiş gibi acı ile andınız. Çünkü siz tepemize inen yıldırım değil; içimizden çıkan ateştiniz.

***

Her birini vatan dâvasının ateşine atılmada birlik olarak aldığı rütbe nişanları, çöküntü çağı yüz gösterince, yeni millet dâvasının kapısından girerken iğreti bir giyim gibi gözden çıkarmış bu feragatli adamın, Mehmetçik’le vatan taşına başını, vatan toprağına vücudunu koyup bir ana kucağında gibi yattığı günler unutulur mu?

İstiklal Yolunda, 1960

Halk için, hâtırası güzel ne varsa hepsi, özellikle Atatürk devrine aittir.

Ulus Gazetesi, 16 Kasım 1938

Bir fikre saplanıp kuvvet ve kudretini onu söktürmeğe sarfeden küçük bir kibir değil, dinlemekten, sormaktan, aramaktan ve kesin kararını en sona saklamaktan çekinmiyen büyük bir gurur sahibi idi. Sevdiği şey itaat edilmekten fazla inanılmaktı.

***

Lâisizm, bizde, yüzyıllardan beri dil, kan, hatta din birliğine rağmen halk yığınlarını bin parçaya bölen acıklı didişmenin sonu, en sağlam beraberlik olan eğitim ve kültür birliğinin başlangıcı olmuştur.

Ulus Gazetesi, 10 Kasım 1939

Eski Türk fatihlerinin ihtiraslarından hiçbiri kendinde eksik olmayan Mustafa Kemal’e ölünceye kadar, Türk toprağının sevgisi, acısı yüzyıllardan beri, durmaksızın, dinmeksizin, ya gözyaşı, ya kanı akan bu halkın babalığı, kardeşliği, evlatlığı duygusu hakim olmuştur.

İnandırmak güçse de, bir defa inandırdıktan sonra bir ulusu bin defa kandırmak kolaydı: Mustafa Kemal aldatmadı!

Aksine daima gerçeğe, katı, zorlu, çetin gerçeğe çağırdı. Uçmak isteseydi, hepimiz O’na kanat olurduk: O, bizim hayallerimizin kanatlarını kırdı, kartal yuvasında öldü.

Ulus gazetesi 10 Kasım 1943

Buddha ölürken:

-Üstad öldü diye ağlamayınız. Üstad size öğrettiklerimdir! demişti.

Atatürk de bizlere öğretmiş olduklarıdır.

Dünya Gazetesi, 8 Kasım 1953

***

Atatürk, milletinin verebileceği en yüksek ikbal zamanlarında dahi mevkiini fikirleri uğruna feda etmeğe hazırdı. Bütün devrinde hiçbir tavizcilik, hiçbir gerileme, hiçbir tezatlaşma olmamıştır.

Dünya Gazetesi, 10 Kasım 1956

Anadolu’dan geldiğini duyup görüştüğümüz bir kurmay albay:

-Benim bildiğim Mustafa Kemal, Anadolu’nun son tepesine kadar gider, yine teslim olmaz, diyordu.

Kocatepe’de, bir ağır düşüncenin heykelini andıran fotoğrafını göz önüne getiriyor musunuz?

Başlarını ateşe, taşa ve çeliğe çarpa çarpa kan köpüren Türk kahramanlığının düşünen, arıyan, bulan, gösteren, bazen bir <<Evet>> ile <<Hayır>>ına vatan talihi bağlanan başıdır O!

***

Mustafa Kemal’in azim, karar ve irade kuvvetini, 1922 Ağustos’unun son haftasından iki ay önce sahneden çekiniz. Bugünkü Türkiye yine bu Türkiye olamazdı.

***

Hesapsız ve lüzumsuz, <<Bir tek Türk’ün hayatını tehlikeye sokmamak>> davasından ömrünün sonuna kadar şaşmamıştır.

Çankaya, Cilt I

Yüzellilikleri bile affetmesi insan zaaflarına karşı feylesofça davranışlarının bir eseri değil midir? Bir gün barışmıyacağı hasmı, bir gün bağışlamıyacağı suç yoktu diyebilirim.

Not defterime aldığım en güzel sözlerinden biri şudur: “Ben onları affederim, çünkü kalbim vardır. Onlar beni affetmezler, çünkü kalpsizdirler!”

***

Atatürk devrinde vatan kurtulmuştur. Yalnız bu şeref bir vatandaşın milli tarihin en büyüklerinden biri olmasına yeter.

***

Mustafa Kemal kızdıkça: <<Millete giderim!>> derdi. Mustafa Kemal’in inkılâp iradesinin kaynağı, halkın kendine inanışıdır. Tanzimattan beri isimlerini duyduğumuz liderler arasında halkı doğru anlıyan ve halk ile kaynaşma yollarını bulan yalnız O, idi.

O, kalabalıktan ürken ve kalabalığı kendilerinden iki üç asker kordonu ötede tutan diktatörlerin aksine, nefesine nefesi karışan kalabalıkta kuvvet bulurdu.

Atatürk, bulunduğu yerde neşe ve şevki susturan iki yüzlü bir şark zorbası değil, şenlik içine katılan, halk sevincini içine sindiren, içenle içen, oynayanla oynayan, konuşanla konuşan bir halk arkadaşı idi.

Çankaya, Cilt II

Bir hastalığın nöbetleri içinde ölümü iki gözleriyle görmüş gibi olanlar vardır. Ben iki gözümle battığımızı gördüm ve kurtulduğumuzu gördüm.

Mustafa Kemal’i unutamam.

O, sonra daha da büyüdü. Kendi milletine tekrar o günleri göstermemek için, asıl kurtuluş savaşına zaferden sonra girdi.

İnkılâp nizamının Atatürk’ü zaferin Mustafa Kemal’ini gölgede bıraktı, kendini gene kendi geçti.

Mustafa Kemal’in Mütareke Defteri, 1955

Mustafa Kemal, halk acısını ve halk idealini bir cisim ve can gibi kendinde topladığı içindir ki, herkes O’nun sesine doğru gitti; herkes O’nun sancağı altında namus ve hürriyetini kurtarmağa koştu.

Yücel Dergisi, 1941, Cilt XIII

O’nu niçin seviyoruz? Çünkü O’nda kendimizi seviyoruz. Her şeyi bizden aldığı için, O, hepimizin, kendimiz için hayal ettiğimiz bir kemal halidir. Halk O’nda kendini tanıyor, kendine tapıyor.

Yücel Dergisi, 1941, Cilt XII, sayı 72

Yaşarken bir eser bıraktı. Onu övelim ve koruyalım. Ölürken bir ders bıraktı: Unutmayalım. Bu ders, halkı sevmek, halka inanmak, halk ile kaygılanmak, halk ile gururlanmak, halk uğruna feda olmaktır.

Yücel Dergisi, Cilt XVIII, sayı 103

***

Her kahramanın, her dahinin mezarı olan kibir ve gurur O’nun semtine bile uğramamıştır.

***

Ne vakit ki, Milli İrade yeniden <<Olsun!>> dedi ve Türk ordusu yeniden oldu; ne vakit ki bu ordu kendisine bir başbuğ buldu ve bu başbuğ vatanın göbeğinde otağını kurdu; o vakit hepimiz için yeni bir âlem ve yeni bir hayat başladı.

Ergenekon, 1929, Cilt I

O, on seneden beri kılıcını bir dakika kınına koymamış, bir dakika rahat yüzü görmemiş, kırk yaşında solgun benizli bir askerdir.

O, her şeyden önce ıstırap çeken, sıkıntı ve zorluklar içinde her gün biraz daha yıpranan bir vatan fedaisidir. O, bu vatanın acılarında doğdu ve yalnız bu acıları temsil ediyor.

Ergenekon, Cilt II

Atatürk’ün asil yüreği – pas tutmayanlar madenler gibi- kin nedir, hiç bilmemiştir. Devlet, millet, inkılâp dâvalarındaki husumetleri ne kadar sert ve derinse, kendi şahsı ve özel hayatı ile ilgili konulardaki hiddetleri o derece hafif ve geçici idi.

***

O, kudret ve heybetini sinirlerinden ve adalesinden alan bir kahraman değildi. Çünkü, O’nun kahramanlığı, Promete’nin Tanrılığı gibi sırf akıldan, zekâdan, ruhtan gelen insanî ve spiritüel* bir kahramanlıktı.

*ruhsal

Atatürk, 1938

Mustafa Kemal’i kendinden önce gelip geçmiş Türk ulularından ayıran tek özellik O’ndaki <<intuition: seziş>> kudretiydi. Bu kudret sayesindedir ki, O, milletinin şuuru altında yaşıyan emelleri, temayülleri, kabiliyetleri ve imkânları keşfedip aydınlığa çıkarmıştı.

Belleten Dergisi, 1958

Mustafa Kemal, en güç ve en tehlikeli vaziyetlerin adamıdır. İşin ağırlığı nisbetinde cür’et ve cesareti galeyana gelirdi. Onun için teze bir şevkle ilk ateş hatlarına atıldı.

***

Türkiye’nin son savaş tarihi General ve Mareşal Mustafa Kemal’in tek bir yenilgisini, tek bir hatasını kaydetmemektedir. Devlet kurucusu ve siyaset eri olarak ise Fransız İmparatoru Napoleon, birinci  Türk Cumhurbaşkanının yanında bedbaht bir cücedir.

***

O, yüz elli yıldan beri, bütün Osmanlı Devletini korkudan zangır zangır titretmek için Şimal Denizindeki adasından Saray ve Babıâliye ufak bir tehdit işareti yapması kâfi gelen bir imparatorluğun ordusunu; bir avuç çarıklı Anadolu çocuğu ile Çanakkale’de tepeleyivermişti.

***

O, Türk ordusuna yüz elli, belki iki yüz seneden beri özlemini çektiği bir <<zafer>>in gururunu ve Türk milletine bunun şevkini vermişti.

***

O, bizim için, yolumuz üstünde kendisine her zaman rasgelmemiz mümkün olan bir vefalı hızır veya cana yakın bir ruh değil miydi?

Atatürk, 1961