Erzurum’da, Erzurum’un ileri gelenleriyle sık sık toplantılar yapıyor; fırsat buldukça da civardaki birlikleri teftiş ediyorlardı. Bu arada Atatürk’ün İstanbul’la sürtüşmeleri olduğunu duyuyor ve buna hepimiz çok üzülüyorduk.

Bir sabah Atatürk hepimizi topladı. Tabancalarımızı almamızı ve iki araba ile şehre ineceğimizi emrettiler. Hepimiz heyecanla hazırlandık ve iki araba ile yola çıktık.

Henüz Atatürk hiçbir şey yapmadığı halde Erzurumlular bizleri alkışlıyorlar ve “Yaşa, Mustafa Kemal Paşa” diye bağırıyorlardı.

Doğruca PTT binası önüne geldik. Atatürk bir kısmımızı kapı önünde emniyet için bırakıp, bir kısmımıza binayı tamamen boşaltmamızı emrettiler. Verilen emri tutarak memurlar ve müdür dahil bütün binayı hemen boşalttık.

Sonra, Atatürk muhabere subayı Osman Bey’le binaya çıkarak, sarayla ilişki kurdular; ve padişahla görüşmek istediklerini bildirdiler. Önce Tevfik Paşa, sonra Galip Paşa, daha sonra Sadrazam Damat Ferit Paşa telgraf başına geldikleri ve ne istediği sorulduğu halde Atatürk ısrarla “Zat-ı şahane” ile görüşmek istediklerini bildirdiler.

Bir saat kadar bekledikten sonra padişahın telgraf başına geldiği bildirildi. Bunun üzerine Atatürk, dört maddelik dilek ve isteklerini saraya iletti.

İlk üç maddeye hemen cevap verildiği halde, son maddeye ancak üç gün sonra cevap verileceği bildirince muhabere kesilerek kaldığımız yere dönüldü.

Üç gün sonra bir akşam yine aynı şekilde PTT binasına gidip binayı boşalttık ve sarayla iletişim kuruldu.

Atatürk’ün cevap beklediği son maddeye cevap gelecekti. Atatürk fevkalade gergindi. Hiç durmadan sigara içiyorlar ve eğilip gelen şifreli telgraf işaretlerine bakıyorlardı. Telgrafın sonunda, derhal İstanbul’a dönmesi, eğer gelmezse tevkif edilerek İstanbul’a getirileceği bildirildi.

Bunun üzerine Atatürk hemen orada, “Bütün rütbe ve nişanlarından ayrılıp milletin bir derdi olarak ülkenin kurtuluşu için çalışacağını” bildirdi. Herhangi bir cevap verilmesini beklemeden muhabereyi kestirdiler ve ordudan böylece ayrılmış oldular (8-9 Temmuz 1919).

Kaldığımız binaya gelince vali paşadan gelen sivil elbiseyi giyip askeri elbiselerini kaldırttılar. “Kısmet olursa tekrar giyeriz” dediler. Aynı gece, ilk defa sivil elbise ile toplantıya gittiler ve 23 Temmuz’da yapılacak Erzurum Kongresi hazırlıklarına başladılar.

Ertesi gün, bir bildiri yayınlayarak bunu bütün ülkeye duyurdular.

Muzaffer Kılıç’tan

Atatürk’ten Hiç Yayınlanmamış Anılar, Yurdakul Yurdakul

Timsal Karabekir anlatıyor:

Hakkında tutuklama emri çıktığında Erzurum’da bir konakta Rauf Orbay ile birlikte oturmakta olan Atatürk’e:

“Kazım Karabekir kuvvetleri ile geliyor.” derler. Mustafa Kemal sararır:

“Her şey buraya kadarmış, Milli Mücadele başlamadan sona erecek.” der. Kazım Karabekir sivil Mustafa Kemal’in karşısına gelir ve:

“Emrinizdeyim Paşam!” der.

Anılarla Atatürk, İstanbul Görsel Yapım Prodüksiyon

Atatürk Anadolu’da, 1959

Bizi Asya’ya atarak müttefiklerimizden ayırdıktan sora, Ruslarla birleşmek hususundaki İngiliz emellerine, isabetli kararı ve başarılı taaruzu ile ilk engel olan, şüphesiz ki Mustafa Kemal Bey’dir.

Yakın Tarihimiz Dergisi, 1962 Cilt II

Atatürk, Türk milleti için muazzam bir milli kuvvettir. Varlığımızın en büyük manevi desteğidir.

***

Atatürk’ten başka; bütün kumandanlar tarafından seve seve başkumandan diye kabul edilebilecek kimse yoktu. Başkaları ne kadar hizmet etmiş olursa olsun baş kurtarıcı rolü Atatürk’tedir. O’na şükran borcumuz ebedidir.

Milliyet Gazetesi, 24 Temmuz 1964 , (Ahmet Emin Yalman naklediyor)

Mustafa kemal olmasaydı, bu memleketi böylesine bir kurtuluşa zor erişebilirdi. Ulusların müşkül zamanlarında dört gözle aradıkları ve çok defalar da bulamamak talihsizliğine uğradıkları halaskar (kurtarıcı) dediğimiz müstesna şahsiyetin bütün vasıflarına malik bir baş olarak, her şeyi yapan O’dur.

Hatıraları ve Söyleyemedikleri ile Rauf Orbay, 1965