Armstrong adlı bir yazar, Atatürk hakkında yazdığı “Bozkurt” adlı kitabında, onun içki âlemlerine de değinerek olumsuz ve yakışıksız yüklemelerde bulunuyordu. Hükümet o zaman bu nedenle kitabın yurda sokulmasını yasaklayan bir karar bile almıştı. Bir sabah Çankaya Köşkü’nün salonunda Atatürk kahvesini içerken, Hikmet Bayur, elinde bir kitapla geldi. Bayur, o dönemde Cumhurbaşkanlığı umumi katibiydi. Atatürk’e Hikmet Bayur’un geldiğini haber verdik. Atatürk’ün karşısına ilişen Hikmet Bayur’un halinde bir tuhaflık sezinlemiştik. Ona çok önemli bir meseleyi söylemekle söylememek arasında duraksadığı anlaşılıyordu. Atatürk, bakışlarıyla kitabı işaret ederek:

“Okuyun, Hikmet Bey. Bakalım ne yazmış?” dedi.

Anlaşılan Atatürk’ün Hikmet Bayur’un elindeki kitaptan önceden haberi vardı. Hikmet Bayur çok iyi İngilizce bilirdi. Sadece İngilizce konuşmakla kalmaz, İngiliz edebiyatı hakkında da geniş bilgiye sahipti.

Hemen İngilizce kitabı açıp, çeviri yapar gibi değil de, sanki Türkçe yazılmış bir kitabı okumanın rahatlığı içinde Türkçe okumaya başladı. Atatürk, bazen kaşları çatılarak, bazen hayret belirtisiyle Hikmet Bayur’u dikkatle dinliyordu. Armstrong, Atatürk’ün içki alemlerini oldukça ağır sözcüklerle anlatıyor, fakat buna ilişkin bölümün sonunda, “Böyle olduğu halde yurdunu ve ulusunu ilgilendiren her hangi bir olay çıktı mı, hemen içkiyi ve eğlenceyi bir yana bırakıp, aslan gibi kükreyerek pençesini o olayın üzerine atmasını bilir.” demekten de kendini alamıyordu. Atatürk, kitabın burasında söze karıştı. Biz, kızacak, “Kapat şu kitabı, yeter. Halt etmiş bunları yazmakla!” diye bağıracağını sanıp korkarken, o Hikmet Bayur’a şöyle dedi:

“Bu kitabın yurda sokulmasını yasaklamakla hükümet hataya düşmüştür. Bu zat bizim yaşadığımız safahatı eksik bile yazmış. Bu eksikliği ben tamamlayayım da, kitaba eklensin, memleket de kitabı okusun.”

Sonra Hikmet Bayur, yeniden kitabı kaldığı yerden okumaya başladı. Atatürk, yine büyük bir dikkatle dinliyordu. Bir başka bölüme geçilmişti. Hikmet Bayur’un birkaç sayfa atladığını fark eden Atatürk:

“Ne var ki o kısımda, sayfaları atladınız?” diye sordu. Hikmet Bayur, çekingenlik içinde:

“Paşam, izin verirseniz burasını okumadan geçeyim.” dedi. Atatürk iyice meraklanmıştı:

“Nedir yahu, bu atlamak istediğiniz? Adam ne söylemiş, ne yazmışsa hepsini bilelim. Okumaya devam…”

Atatürk okutmakta ısrar, Bayur okumamakta inat ediyor, aralarında sessiz bir çekişme geçiyordu. Atatürk sonunda biraz sertçe:

“Ne diyor bu adam bizim için? Hakaret mi ediyor? Hayvan mı diyor?” diye sordu:

Hikmet Bayur bu sözler üzerine iyice şaşırdı. Cümleleri kekelemeye başladı. Artık kaçamak yol kalmamıştı onun için. Okumaktan başka çaresi yoktu:

“Paşam!” dedi, “Sizin Kastamonu’da şapkayı başınıza ilk giydiğiniz günü anlatırken ağır kelimeler kullanmış.” Atatürk, Armstrong’un bu sözlerine kızmak şöyle dursun, neşelenmişti bile:

“İnsanlara bazen hayvan sıfatları takar, aslan gibi deriz. Bu da onun gibi. Canı istemiş, böyle düşünmüş bizi. Neyse fena değil. Haydi, okuyun, daha neler var içinde bakalım? Bayağı eğlenceli kitap” dedi.

Atatürk’ün ne büyük hoşgörü sahibi olduğunu o gün bir kez daha anlamıştım. Büyük bir olgunluk içinde olayların ışığı altında kendi değer ölçülerini, görüşünü, geçmiş olayların ışığı altında kendi değer ölçülerine vurarak kıyaslıyordu.

Anılarla Atatürk, İstanbul Görsel Yapım Prodüksiyon

Tam ilk Anayasa’nın görüşüldüğü sıradaydı. Tutucu milletvekillerinden bir hukukçu Mustafa Kemal’i zor durumda bırakmak için, kendisine bir soru yöneltti:

“Kurmak istediğiniz sistem nedir? Bunu bir tek hukuk kitabında bile bulamazsınız. Mustafa Kemal, milletvekilinin bağırarak konuşmasına karşı soğukkanlılıkla cevap verdi:

“Her şey önce uygulanıp denenmelidir, ancak ondan sonra ilke ve kurallara dönüşür.” Bu karşılıktan sonra bir süre susan Mustafa Kemal birdenbire sertleştirdiği bakışlarını, soruyu yönelten milletvekiline dikti ve sert bir sesle ekledi:

“Ben onu kurayım, ondan sonra siz kitaba yazarsınız.”

Anılarla Atatürk, İstanbul Görsel Yapım Prodüksiyon

1906, Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, Cilt II

Bir ülkede hiçbir yurttaş yargılamadan öldürülemez. Yurttaş ancak mahkeme kararıyla cezalandırılır.

1919

Toplumda en yüksek özgürlüğün, en yüce adalet ve eşitliğin sürekli olarak yerleşmesi ve korunması, ancak ve ancak tam ve kesin anlamıyla ulusal egemenliğin yerleşmiş bulunmasıyla olabilir. Böylece özgürlüğün de, eşitliğin de, adaletin de dayanağı ulusal egemenliktir. Toplumumuzda, devletimizde özgürlük sonsuzdur. Ancak onun sınırı, onu sonsuz yapan ilkenin korunmasıyla geçerli ve belirgin olur. Bir insan belki kendi isteğiyle kişisel özgürlüğünden vazgeçmiştir; fakat bu yolda bir girişim koca bir ulusun yaşamına ve kurtuluşuna zarar verecekse, ulusun değerli ve şerefli yaşamı bu yüzden sönecekse, o ulusun torunları ve gelecek kuşakları bu yüzden yok olacaksa, böyle girişimler hiçbir zaman kabul edilemez.

Mart 1923, Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, Cilt I

Baylar, sonsuz bir özgürlük düşünülemez; hakların en büyüğü olan hayat hakkı bile sınırsız, koşulsuz değildir. Kendisini öldürmeye karar veren bir kimsenin suçu yalnız kendisiyle sınırlanmış olmakla beraber güvenlik kuvvetleri ona engel olmakla yükümlüdür. Aynı kişinin aynı hareketini biraz daha büyük ölçüde olduğunu tasavvur eder ve düşündüğümüz suçu o kimsenin bütün bir aileye karşı işlediğini varsayarsak, böyle bir girişimde bulunan kişi, hemen kana susamış bir cani görüntüsünü alır. Bundan ötürü, ulusal egemenlik düşmanlığı, benzeri olmayan bir mevkii bulunan ulu ve şerefli bir ulusun her bireyine bir kez daha zarar vermek istemekten başka bir şey değildir.

Mart 1923, Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, Cilt II

Ulus, geniş bir dirlik ve güvenlik içinde rahatlamış bulunmalıdır. Yurdumuzun herhangi bir köşesinde halkın güvenliğini, devletin dirlik düzenliğini bozmaya yeltenenler devletin bütün güçlerini karşılarında bulmalıdırlar.

Ağustos 1923, Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, Cilt I

Biz kendi isteğimize göre hareket etmeyiz. Hele zorba hiç değiliz. Hayatımızda bütün eylemlerimiz, ülke işlerinde kendi isteklerimize göre ve zorbalıkla hareket edenlere karşı savaşmayla geçmiştir.

5 Ocak 1923, Vakit gazetesi

Biz olağanüstü olarak alınan, fakat yasal olan önlemleri hiçbir zaman, hiçbir biçimde yasanın üstüne çıkmak için araç olarak kullanmadık; tersine, bu önlemleri ülkede dirlik ve düzenlik kurulması için aldık; devletin yaşam ve egemenliğini güvenceye almak için kullandık. Biz o önlemleri ulusun uygar ve toplumsal gelişmesinde yararlı bir hale getirdik.

1927, Vakit gazetesi

Bir ulusun nasıl huyu ve ne gibi yetenekleri olduğunu değerlendirip belirtebilmek için o ulusun yöntemiyle görevlendirilmiş olan kimselerin insanlık tarihini ve özellikle ulusal tarihini çok okumuş ve sindirmiş olmaları zorunludur. Başarılı olmanın birinci sırrı bundadır. Bu olmazsa, yöneticiler hüküm ve kararlarında hep beklediklerini elde edememenin verdiği acıyla karşı karşıya kalacaklardır. Tarih, bir ulusun nelere yetenekli olduğunu, neler başarmaya gücü yettiğini gösteren en doğru kılavuzdur.

1937, Vakit gazetesinde yayınlanma tarihi Kasım 1947

Ahlakın bir ulusun oluşumunda yeri çok büyüktür, çok önemlidir. Ahlak dediğimiz zaman ahlak kitaplarında yazılı
öğütleri anlatmak istemiyorum. Çünkü ahlaka uygundur diye yaptığımız işler, yapmaktan sakındığımız işler, kitaplarda yazılı olan, ya da hocaların önerdiği şeylerden daha önemlidir. Bir işin ahlaktan yana bir değerde olması, ayn ayn insanlardan daha yüce bir kaynaktan çıkmasıdır. O kaynak toplumdur, ulustur. Bir gerçektir ki ahlaklılık özel bireylerden ayrı ve bunların üstünde ancak toplumsal, ulusal olabilir.

Medeni Bilgiler, Afet İnan