“Spor nedir?” Muhatabı, sporu herkesin bildiği gibi tarif eder. Gazi de der ki:

“Bana daha açık, bariz bir tarif bulabilir misiniz?” Belki en güzel cevabı bulmak için düşünen sportmenin ufak bir tevakkufu (duraklama) üzerine Gazi şu hatırasını anlatır:

“Arıburnu Kumandanı idim, iki tarafın ateş hatları arasında elli altmış metre mesafe vardı. Birbirine en yakın hatlar arasında dolaşan Türk ve İngiliz keşşaflarından (kaşif, keşfeden) ikisi gecenin kara kesafeti (koyuluğu) içinde ellerindeki uzun silahları istimal (kullanma) edemeyecek kadar burun buruna temas etmişler. Her iki cesur keşşaf, silahlarını atmışlar doğrudan doğruya birbirini boğazlamak için ellerini kullanmak zaruretini hissetmişler.

İngiliz keşşaf yumruklarını sıkmış, boks denilen idmanı Türk neferinin vücut ve kalbi üzerinde tatbik etmeye başlamış. Bu tarzda yumruk idmanını bilmeyen Türk neferi kalbine maddeten; vicdanına manen vurulan darbelerin tesiri altında iki elini de ötekinin boğazına uzatmış, var kuvvetiyle düşmanın gırtlağını yakalamış. Düşman neferinin boğazı iki demir pençesinin mengenesinde sıkışınca bizim nefer, boks darbelerinin iptida hafiflediğini biraz sonra zail (son bulmak) olduğunu görmüş. Nefer, esirini sürükleyerek benim yanıma getirdi. Gece yarısından sonra idi. Evvela düşman neferini isticap (sorgulamak) ettim.

“Ne oldu? Sen niçin buralara kadar geldin?”

“Spor”, cevabını verdi. Bizimkine sordum:

“Nasıl oldu?” Nefer, esirin verdiği ilmi cevabı anlamamış olmaktan korkarak:

“Bilmiyorum” dedi. Ben birincinin ilmi ve fenni değil, ikincinin cehilden ziyade edep ve terbiyesi üzerinde fazla durmadım.

“Sen sportmen misin?”

“Evet, çok iyi..”

“Bizim neferi nasıl buldun?”

“Bilmiyor”, dedi. Türk neferine döndüm:

“İşitiyor musun, senin için bilmiyor, cahildir, dedi.” Kısaca

“Huzurunuza getirdim efendim”, cevabını verdi. Gazi devam etti:

“Ben ‘Spor nedir?’ diye sorulursa vereceğim cevap şudur. ‘Spor; vatanın, milletin ali menfaatlerine tecavüz edenleri gırtlağından yakalayıp memleket ve millet hadimlerinin (hizmetkar) huzuruna getirebilmek kabiliyeti maddiye ve maneviyesidir.

Anılarla Atatürk, İstanbul Görsel Yapım Prodüksiyon

Kollarında ve omuzlarındaki işaretlerden amiral rütbesinde olduğu anlaşılan İngiliz Donanması Komutanı, Hükümet Konağı’nın kapısından girerek Mustafa Kemal Paşa’nın odasına doğruldu. Nazik, fakat öfkeli bir hali vardı. Ruşen Eşref önüne çıkıp ne istediğini sorunca:

“Başkomutan Mustafa Kemal Paşa ile görüşmek istiyorum!” dedi. Birlikte odaya girdi ve kapıyı kapattılar. Amiral önce:

“Çok gün koşullar altında bir savaş kazandınız, sizi asker olarak içtenlikle kutlarım. Böylelikle Çanakkale’deki başarınızı rastlantıya borçlu olmadığınız kanıtlanmış oldu. Büyük bir askerle tanıştığım için memnunum.” dedikten bir süre sonra asıl konuya girmiş:

“Ülkenin kontrolünüz altında bulunan bölümünde bizim tebaamız ve sizin azınlıklarınızdan Ermeniler ile Rumlar var. Yeni askeri yönetim altında bu insanların statüsü nedir? Güvende midirler?” Buna karşılık Atatürk:

“Hiç kuşkunuz olmasın amiral; Türkiye’deki bütün insanlar gibi tebaanız ve sözünü ettiğiniz azınlıklar da TBMM Hükümeti’nin eşit koruması altındandır. Suç işlemeyenler, kendilerini bu memlekette benim kadar güvende sayabilirler.”

“Peki ya suç işleyenler?”

“Suç işleyenler sayın amiral, dünyanın her yerinde olduğu gibi, ülkemizde de adaletin huzuruna çıkarlar.. Suçlu iseler, cezalarını elbette çekeceklerdir..”

“Fakat Paşa Hazretleri, fevkalade günler geçirdik. Yunan ordusundan cesaret alan Rumların bazıları, şımarıklıklar yapmış olabilir. Bugün bu insanlar yerli halkın düşmanlığı ile yüz yüzedir. Ermeniler için de başka açıdan aynı şeyleri söyleyebilirim. Biliyorsunuz, arkadaşlarının büyük bir bölümü göçe zorlandı ve önemlice bir bölümü de hayatlarını kaybettiler. Bu ruh tedirginliği içinde, Yunan ordusu ile işbirliği yapmış, bazı Türklere zor günler geçirtmiş olabilirler. Bunlar, fevkalade günlerin olaylarıdır. Bağışlanması, hoş görülmesi gerekir. Eğer bu kimseler, halkın husumetine bırakılacak olursa, büyün dünya aleyhinize kıyameti koparır!”

Son cümleye kadar gülümseyerek dinleyen Mustafa Kemal Paşa, amiral “dünyanın koparacağı gürültü ile” kendini tehdide girişince sözünü bıçak gibi kesmiş:

“Şu ‘Efendi Devlet’ rolünü bir kenara koyunuz amiral! Milletleri de tehdit etmekten vazgeçiniz! İngiltere ve müttefiklerinin kıyameti koparıp koparmayacağını düşünmem! Bunlar memleketimin iç işleridir; kimsenin bu işlere karışmasına müsaade etmem! Majestelerinin devleti memleketimizin azınlıkları ile uğraşmaktan vazgeçsinler! Kim bize saygı beslemezse, bizden saygı beklemeye de hakkı yoktur!”

Amiralin benzi kül gibi olmuş:

“İngiltere Hükümeti’nin tebaasını her yerde koruma hakkı, devletler hukuku teminatı altındadır. Avrupa devletleriyle birlikte arkaladığımız Rum ve Ermenilerin güven içinde bulundurulmasını sadece rica ettik. Yoksa biz bu güvenliği sağlayacak güçteyiz..”

İşte o zaman Mustafa Kemal Paşa’nın tepesi iyice atmış:

“Arkaladığınız Yunan ordusunun denizde yüzen leşlerini herhalde görmüş olmalısınız! Türk ordusu asayişi sağlayacak güçte olduğu gibi, limanı (o dönemde İngiliz donanması İzmir limanında bulunmaktaydı) boşaltacak güçtedir de… İsterseniz, Türk’e ihanet eden tebaanızın ve azınlıklarınızın adaletten kaçan sefillerini geminize doldurabilirsiniz! Donanmanızın da en kısa zamanda limanı terk etmesini istiyorum!”

Mustafa Kemal Paşa’nın bu cümleleri, art arda Osmanlı tokatları gibi amiralin yüzünde şakladıkça, amiral ne yapacağını şaşırmış ve en sonunda:

“İngiltere’ye savaş mı açıyorsunuz?” demiş. Tam da bu soruyu bekleyen Paşa burada nihayet son sözünü söylemiş:

“Savaş açmak mı? Siz yoksa Sevr Anlaşması’nın hala yürürlükte olduğunu mu sanıyorsunuz? Biz onu çoktan yırttık attık… Karşımda oturuşunuzu, sizi konuk saymama borçlusunuz! Fakat görüyorum ki, nezaketimizi kötüye kullanmak eğiliminiz var… Buna müsaade edemem. Bizim gözümüzde ‘barış antlaşması yapmamış’ iki devletiz ve savaş hukuku yürürlüktedir. Gemilerinizi derhal karasularımızdan çekmenizi size ihtar ediyorum!”

Bu nota karşısında bir balmumu heykeline dönen amiral, gerine gerine girdiği Mustafa Kemal Paşa’nın odasında, oturduğu sandalyede küçüldükçe küçülmüş ve sonunda kekeleyek:

“Affedersiniz!” diyerek eğile büzüle geri geri kapıya gidip dışarı çıkmış. Bu hadisenin ardından Ruşen Eşref hem düşünceli hem de gülerek:

“Paşa amirali anasından doğduğuna pişman etti.” dedi. “Kendisinin Türk topraklarında bir savaşçı olarak bulunduğunu Paşa’dan öğrendiği zaman sapsarı kesildi. Tutuklanacağını, tutsak edileceğini sandı. İnce dudaklarını ısırıyor, parmaklarını birbirine kenetlemiş titriyordu. Karşısında Babıâli Paşası bulacağını sanıyordu herhalde..” dedi.

Amiral, İngiltere devletini kendi devletine eşit gören bir Paşa ile karşılaştığı için, ihtiyatsızlık edip karaya çıktığına kim bilir nasıl lanet etmiştir…

Aradan bir saat geçti geçmedi… İngiliz gemisinden bir müfreze ve teğmen çıktı. Amiralden -devleti adına- bir ültimatom getiriyordu. Başkomutan’a kendi eliyle verecekti. Paşa’ya bildirdim; “Gelsin!” dedi. Teğmeni içeri aldım. Ruşen Eşref tercümanlık yapıyordu. İngiliz çakı gibi bir teğmendi. Paşa’nın karşısında gösterişli bir selam verdi ve Ruşen Eşref aracılığıyla ültimatomu Paşa’ya ulaştırdı.

Paşa:

“Peki teğmen! Hükümetimiz ültimatomunuzu inceler ve hükümetinize gereken karşılığı verir. Siz geminize dönebilirsiniz…” Teğmen önce dışarı çıkacakmış gibi bir hareket yaptı, sonra da Ruşen Eşref’e dönüp:

“Başkomutan ellerini öpmeme müsaade buyururlar mı?” Ruşen Eşref, teğmenin dileğini Paşa’ya söyledi, Paşa:

“Nereden icap etmiş sor bakalım!” dedi. Teğmen:

“Asker olarak zaferlerine, insan olarak kendisine hayranım. Lütfetsinler..”

Teğmen Paşa’nın elini öptü, Paşa da teğmenin yanağını okşadı. Odayı boşalttık. Az sonra Ruşen Eşref’i çağırdı:

“Metni okudunuz mu? Ne istiyorlar?…”

“Paşam, amiralle görüştükleriniz yazı ile de pekiştirilmesi isteniyor.”

“Öyleyse Halide (Edip Adıvar) Hanım’ı bulunuz, hemen tercümesini yapsın ve metin olarak bana getirsin. Öte yandan bir kopyasını şifre ile Dışişleri Bakanlığı’na gönderin, gerekeni yapsınlar. Durumu, ordu komutanı Nurettin Paşa’ya da bildiriniz. Gerekiyorsa benimle temas etsin.”

Olay kısa bir süre içinde şehirde duyulmuştu. İngiliz ve Fransızlar, kendi devletlerinin uyruğunda olanları gemilere bindirmeye başlamışlardı. Nitekim birkaç saat sonra da sessizce çekilip gittiler.

Anılarla Atatürk, İstanbul Görsel Yapım Prodüksiyon

“Atatürk gündüz vakti, kıyamet kopsa alkollü içki almazdı. Yalnız sıcak günlerde bir iki bardak birayla yetinirdi. İngiliz Kralı Edward’ın İstanbul’u ziyaretinde kral, kendi eliyle Atatürk’e bir kadeh viski sunmuştu. Atatürk, bu ikramı nazikâne bir tavırla reddetti:

“Teşekkür ederim gündüzleri kullanmam.” İngiliz kralı kendi kadehini de elinden bıraktı ve cevap verdi:

“Ben de sevmem.”

Anılarla Atatürk, İstanbul Görsel Yapım Prodüksiyon

10 Ağustos 1915; Conkbayır’ı almak ve bütün boğaza hakim olmak için İngilizler 20.000 kişilik bir kuvvetle günlerce kazdıkları siperlere yerleşmişler, hücum anını bekliyorlardı. Gecenin karanlığı tamamen kalkmış, tan ağarmak üzere idi.

8. Tümen komutanı ve diğer subaylarını çağırdım. Mutlaka düşmanı mağlup edeceğinize inanıyorum. Ancak siz acele etmeyin evvela ben ileri gideyim. Size ben kırbacımla işaret verdiğim zaman hep birlikte atılırsınız dedim. Bu durumdan askerlerini de haberdar etmelerini istedim. Hücum baskın tarzında olacaktı. Sakin adımlarla ve süzülerek düşmana 20-30 metre yaklaştım. Binlerce askerin bulunduğu Conkbayırı’nda çıt çıkmıyordu.

Dudaklar sessizce bu sıcak gecede dua ediyordu. Kontrol ettim. Kırbacımı başımın üstüne kaldırıp çevirdim ve birden aşağı indirdim. Saat 04.30’da kıyametler kopmuştu İngilizler neye uğradıklarını şaşırmıştı. “Allah Allah” sesleri bütün cephelerde, karanlıkta gökleri yırtıyordu. Her taraf duman içinde ve heyecan her yere hâkim olmuştu. Düşmanın topçu ateşi gülleleri büyük çukurlar açıyor her tarafa şarapnel ve kurşun yağıyordu. Büyük bir şarapnel parçası tam kalbimin üzerine çarptı, sarsıldım elimi göğsüme götürdüm kan akmıyordu. Olayı Yarbay Servet Bey’den başka kimse görmemişti. Ona parmağımla susmasını emrettim. Çünkü vurulduğumun duyulması cephanelerde panik yaratabilirdi. Kalbimin üzerinde cebimde bulunan saat paramparça olmuştu.

O gün akşama kadar birliklerin başında daha hırslı olarak çarpıştım. Yalnız bu şarapnel, kalbimin üzerinden aylarca gitmeyen derin bir kan lekesi bırakmıştı. Aynı gün gece yani 10 Ağustos günü beni mutlak ölümden kurtaran ve parçalanan saatimi Ordu Komutanı Liman Von Sanders Paşa’ya hatıra olarak verdim. Çok şaşırmış ve heyecanlanmıştı. Kendileri de altın cep saatini bana hediye ettiler. Bu hücumlarda İngilizler binlerce ölü bırakarak tamamen geri çekildi ve Çanakkale’nin geçilmeyeceğini iyice anlamış oldular.

Anılarla Atatürk, İstanbul Görsel Yapım Prodüksiyon

Bu görüşme uzun sürer ve nihayet Hintli gönderilir. İki paşa yalnız kalınca Atatürk:

“Bana bak Kemal, bu adam casus!…” der. Kemalettin Sami Paşa:

“Aman Paşam siz de çok şüphecisiniz.” diyerek, Atatürk’e inanmaz. Atatürk konuşmayı keserek yaveri Hayati Bey’i çağırır ve şu emri verir:

“Bu Hintli İngiliz casusu olacak. Kendisini takip etsinler. Mektuplarını da sansürde çok dikkatli okusunlar!…”

Bundan sonra Hintlinin mektupları o zamanlar kimya hocası olan Avni Refik Bey’e verilir. Bir iki tecrübeden sonra gizli yazılar bulunur. Mustafa Sagir yakalanarak suçu itiraf ettirilir ve idam edilir. Atatürk yine tehlikeyi önceden sezmiş ve yanılmamıştır.

Anılarla Atatürk, İstanbul Görsel Yapım Prodüksiyon

“Yaşasın Mustafa Kemal Paşa!>>

Atatürk için Ölümden Sonra Hatıralar ve Hayatındayken Yazılanlar, 1939

Ulus Gazetesi, 13 Kasım 1938

Yabancı Gözüyle Cumhuriyet Türkiyesi, 1938

Yabancı Gözüyle Cumhuriyet Türkiyesi, 1938

Atatürk Anadolu’da, 1959

Bizi Asya’ya atarak müttefiklerimizden ayırdıktan sora, Ruslarla birleşmek hususundaki İngiliz emellerine, isabetli kararı ve başarılı taaruzu ile ilk engel olan, şüphesiz ki Mustafa Kemal Bey’dir.

Yakın Tarihimiz Dergisi, 1962 Cilt II

Atatürk, Türk milleti için muazzam bir milli kuvvettir. Varlığımızın en büyük manevi desteğidir.

***

Atatürk’ten başka; bütün kumandanlar tarafından seve seve başkumandan diye kabul edilebilecek kimse yoktu. Başkaları ne kadar hizmet etmiş olursa olsun baş kurtarıcı rolü Atatürk’tedir. O’na şükran borcumuz ebedidir.

Milliyet Gazetesi, 24 Temmuz 1964 , (Ahmet Emin Yalman naklediyor)

Mustafa kemal olmasaydı, bu memleketi böylesine bir kurtuluşa zor erişebilirdi. Ulusların müşkül zamanlarında dört gözle aradıkları ve çok defalar da bulamamak talihsizliğine uğradıkları halaskar (kurtarıcı) dediğimiz müstesna şahsiyetin bütün vasıflarına malik bir baş olarak, her şeyi yapan O’dur.

Hatıraları ve Söyleyemedikleri ile Rauf Orbay, 1965