ATATÜRK özgürlüğüne ve yurduna tecavüz edilen Türk ulusunu kurtarmak hususunda kendisine düşen sorumlulukları yerine getirmek amacıyla Anadolu yolculuğuna çıkmıştır. Türk ulusunun acıları ruhunda sorumluluktan yanardağlar oluşturduğundan hiçbir engel onu bu mücadeleden bir an olsun geri çevirememiştir. Mücadelesi uğruna ölümü bile göze alacak kadar bilinçli bir kararlılığa sahip oluşu insanî bir duygu olan korkunun onda, yok olmasını sağlamıştır. Sivas Kongresi öncesi yaşanan aşağıdaki olay bunun açık bir göstergesidir:

Sivas  Kongresi’ni toplamak üzere Erzurum’dan Sivas’a giderken, Erzincan Boğazı ağzında otomobilini durduran jandarmaların başındaki subay: “Eşkıyalar boğazı tutmuşlar… Tehlike var. Geçilemez! Bunları püskürtmek için merkezden güç istedik. Gelinceye değin Erzincan’da beklemeniz uygun olur.” deyince, Mustafa Kemal Erzincan’a dönmedi.

Döndüğü takdirde, ulusal mücadelenin yönünü belirlemek ve saptamak gibi çok önemli ve temelli bir görev için toplanacak Sivas Kongresi’ne katılmamak zorundaydı. Bu amaçla oraya gelmiş, kendisini bekleyen delegeler gibi, henüz duruma kuşkulu gözlerle bakan birçoklarının da kendisinin korkak olduğunu sanacaklarını, böylece her şeyin daha başlarken alt üst olabileceğini düşünerek: “Hayır… Dönmeyeceğiz… Ne pahasına olursa olsun, yolumuza devam edeceğiz!” dedi. Yanındakilere buyruğu kesindi:

-Sür’atle gidilecek!… Vurulan, ölen olursa, onunla oyalanılmayacak. Yolda ancak, tam şose üzerinde ve yakınında, yolu kapayan eşkıya ile karşılaşılırsa, hepimiz otomobillerden atlayarak, saldırıp yolu açacağız. Kurtulanlar yola devam edecek!

Otomobilini boğaza doğru sürdü ve Sivas’a gitti. O zaman, hatta sonraları da, onun bu hareketini, çılgınca bir cesaret sayanlar oldu.

İsmail Habib Sevük

Arif Hikmet Par – M. Agah Önen; s. 70-71.

Cevat Dursunoğlu

Arıburnu; Atatürk’ten Anılar, s. 308-309.

Annesinin ölümünden birkaç gün sonra İzmir’deydi. Trenden iner inmez, anasının Karşıyaka’da Osman Paşa mescidi avlusundaki mezarını ziyarete gitti ve büyük bir üzüntü ve heyecan içinde, gözleri dolu dolu şu sözlerle içini döktü:

“Annem ölmüş, bu hazin hakikat karşısında benim teselli bulduğum bir nokta var: Kurtuluşu, hepimiz için, bütün millet için bir tek amaç olan, bu güzel İzmir’in mukaddes topraklarında gömülmüş olması…

Arkadaşlar, tabiatın en tabii bir kanunu olan ölümün bazen pek üzücü sonuçları vardır. İzmir’in şu güzel topraklarına gömülen zavallı annem, zulmün, işkencenin sonucunda koca bir milleti uçuruma götüren keyfi saltanatın kurbanı oldu. Bunu açıklamak için müsaade buyurursanız, ıstıraplı hayatının belirli birkaç noktasına işaret edeyim.

Abdülhamit devrinde okuldan kurmay yüzbaşısı olarak çıktığım zaman, siyasetle uğraşmak suçu ile bir gece beni tevkif ettiler, zindana attılar. O vakit annem Selanik’teydi. Aylarca süren bu zindan hayatından kendisini haberdar etmemiştim. Fakat o nasılsa haber almış, İstanbul’a gelmişti. Beni vapurla sürgüne gönderirlerken Sirkeci rıhtımında ağlıyordu. Sürgün hayatım annemin varlığında bir suçluluk tesiri yapmıştı. Sürgünde geçirdiğim yıllar benden ziyade ona ıstırap vermişti. Bir nokta daha:

Anadolu’ya geçtiğim zaman yanımda bir adam vardı. Erzurum’a geldikten sonra gerekli gördüğüm için bu adamı İstanbul’a iade ettim. Annem onun yalnız olarak geri geldiğini görünce, halife ve padişah tarafından idam kararının yerine getirilmiş olduğunu sanarak felç olmuştu. Ondan sonraki üç buçuk senelik hayatı elem, ıstırap ve korku içinde geçti. Oturduğu ev, sık sık hükümet tarafından aranıyor, padişah ve halifenin türlü türlü uyarılarına hedef oluyordu. Bu üzüntülü senelerinde döktüğü gözyaşları ona gözlerini de kaybettirdi. Pek az bir zaman evvel anneme kavuşmuştum. Ama o âdeta maddeten ölmüş, manen yaşıyor gibiydi.

İşte bugün gözlerim yaşlı, fakat kalbim sakin olarak, mezarının önünde bulunuyorum. Şüphesiz müteessirim; fakat onu, hatta hepimizin büyük ve müşfik annesi vatanı mahv ve harabeye götüren keyfi saltanat, artık bir daha avdet etmemek (geri dönmemek) üzere mezara gömülmüştür. Varsın annem bu toprakların altında yatsın; fakat milli hakimiyet ilelebet payidar olsun…

Bu hakimiyet ilelebet devam edecektir. Bu beni teselli eden en büyük kuvvettir.

Arkadaşlar! Ben hem annemin önünde hem de Allah’ın huzurunda yemin ediyorum: Bundan sonra hayatta en büyük idealim, bu kadar kan dökerek kazandığımız milli hakimiyetimizi muhafaza ve müdafaa etmek olacaktır. Bunun için ölünceye kadar çalışacağım.”

Anılarla Atatürk, İstanbul Görsel Yapım Prodüksiyon

Erzurum’dan kongre için Sivas’a geldiğimizde, Mustafa Kemal’in karargahı olarak, Sivas lisesini hazırlamışlardı. Paşa, kendisine hazırlanan odaları dolaşırken, yatak odasında, karyolanın arkasında bulunan sarı atlas yastık gözüne ilişti. Yastığın üzerinde, koyu renk bir ibrişimle işlenmiş şu beyit vardı:

Cihanın câhına mağrur olup incitme insanı

Süleyman-ı zaman olsan bırakırsın bu eyvânı

Dünyanın şaşasıyla gururlanıp incitme insanları

Zaman Süleymanı da olsan bırakırsın bu dünyayı

Atatürk, yazıyı okuduktan sonra durdu. Mazhar Müfit Bey’i çağırttı. Beyti ona da okuttu. Mazhar Müfit:

“Paşa’m, bu sizin için yazılmış değil.” deyince, Atatürk:

“Bu uyarı hepimiz için ve her şey için bir prensip olmalıdır.” cevabını verdi.

Anılarla Atatürk, İstanbul Görsel Yapım Prodüksiyon

1924 yılının ilkbaharıydı. Erzurum ve Pasinler’de depremde birçok köyün evleri yıkılmıştı. Zarar gören halkla görüşmek için Pasinler’e gelen Atatürk, halkın içinden ihtiyar bir köylüyü çağırdı:

“Depremden çok zarar gördün mü, baba?” diye sordu. Atatürk ihtiyarın şüphesini görünce, tekrar sordu:

“Hükümet sana kaç lira verse, zararını karşılayabilirsin?” İhtiyar, Kürt şivesiyle:

“Valle Padişah bilir!” dedi. Atatürk gülümsedi. Yumuşak bir sesle:

“Baba, Padişah yok; onları siz kaldırmadınız mı? Söyle bakayım zararın ne?” İhtiyar tekrar etti:

“Padişah bilir!..” Bu cevap karşısında kaşları çatılan Atatürk, Kaymakam’a döndü:

“Siz daha devrimi yaymamışsınız.” dedi. Bu sırada görevini başarmış insanlara özgü bir ağırbaşlılıkla ortaya atılan tahribat katibi:

“Köylere genelge yolladık Paşam.” dedi. Atatürk’ün fırtınalı yüzü, daha çok karıştı:

“Oğlum” dedi, “Genelgeyle devrim olmaz!”

Anılarla Atatürk, İstanbul Görsel Yapım Prodüksiyon

Atatürk fevkalade üzüntülü ve kederliydi. Rauf Bey ve bizlerin de bulunduğu odada oturmaktaydık. İçeriye telaşlı bir vaziyette Yaver Cevat Abbas koşarak girdi. “Efendim Kolordu Kumandanı Kâzım Karabekir Paşa, sizi ziyarete geliyorlar” dedi.

Ben Atatürk’ü, ta Halep’ten Çanakkale’den beri tanırdım. Kendisiyle girdiğimiz birçok ölüm kalım savaşlarında bile ümitsizliğe düşmemiş ve cesaretini kaybetmemişti. Her zaman cesur, kararlı; etrafına emniyet veren bir karakter ve yapıya sahipti. Fakat büyük Atatürk bunu duyunca birden sarardı ve telaşlandı.

Çünkü, Harbiye Bakanlığı’ndan üçüncü ordu müfettişliğinin kendi üzerinden alınıp Kâzım Karabekir Paşa’ya verildiğini ve kendisinin tevkif emrinin de Karabekir Paşa’ya iletildiğini biliyordu. Bu nedenle, çok endişeli ve çok şüpheli bakışlarla, “Artık her şey bitti” der gibi hepimizi tek tek süzdü.

Çünkü, Kazım Karabekir Paşa, gelen emri tutarsa; her şey o anda başlamadan bitmiş olacaktı. Bu nedenle fevkalade yumuşak bir sesle, “Buyursunlar” dedi.

Kazım Paşa odaya hışımla girip askerce bir selam vererek, “Paşam” dedi, “bütün subay, er, erat ve birliğimle yine emrinizdeyim ve emrinizde olmaya devam edeceğim” deyince; Atatürk birden heyecanla ayağa kalkıp Kâzım Paşa’ya sarılıp yanaklarından öptü.

Derhal eski komutan ve güç timsali haline gelivermişti. Artık başlanan kurtuluş hareketine devam edilebilecekti.

Muzaffer Kılıç’tan

Atatürk’ten Hiç Yayınlanmamış Anılar, Yurdakul Yurdakul

Erzurum’da, Erzurum’un ileri gelenleriyle sık sık toplantılar yapıyor; fırsat buldukça da civardaki birlikleri teftiş ediyorlardı. Bu arada Atatürk’ün İstanbul’la sürtüşmeleri olduğunu duyuyor ve buna hepimiz çok üzülüyorduk.

Bir sabah Atatürk hepimizi topladı. Tabancalarımızı almamızı ve iki araba ile şehre ineceğimizi emrettiler. Hepimiz heyecanla hazırlandık ve iki araba ile yola çıktık.

Henüz Atatürk hiçbir şey yapmadığı halde Erzurumlular bizleri alkışlıyorlar ve “Yaşa, Mustafa Kemal Paşa” diye bağırıyorlardı.

Doğruca PTT binası önüne geldik. Atatürk bir kısmımızı kapı önünde emniyet için bırakıp, bir kısmımıza binayı tamamen boşaltmamızı emrettiler. Verilen emri tutarak memurlar ve müdür dahil bütün binayı hemen boşalttık.

Sonra, Atatürk muhabere subayı Osman Bey’le binaya çıkarak, sarayla ilişki kurdular; ve padişahla görüşmek istediklerini bildirdiler. Önce Tevfik Paşa, sonra Galip Paşa, daha sonra Sadrazam Damat Ferit Paşa telgraf başına geldikleri ve ne istediği sorulduğu halde Atatürk ısrarla “Zat-ı şahane” ile görüşmek istediklerini bildirdiler.

Bir saat kadar bekledikten sonra padişahın telgraf başına geldiği bildirildi. Bunun üzerine Atatürk, dört maddelik dilek ve isteklerini saraya iletti.

İlk üç maddeye hemen cevap verildiği halde, son maddeye ancak üç gün sonra cevap verileceği bildirince muhabere kesilerek kaldığımız yere dönüldü.

Üç gün sonra bir akşam yine aynı şekilde PTT binasına gidip binayı boşalttık ve sarayla iletişim kuruldu.

Atatürk’ün cevap beklediği son maddeye cevap gelecekti. Atatürk fevkalade gergindi. Hiç durmadan sigara içiyorlar ve eğilip gelen şifreli telgraf işaretlerine bakıyorlardı. Telgrafın sonunda, derhal İstanbul’a dönmesi, eğer gelmezse tevkif edilerek İstanbul’a getirileceği bildirildi.

Bunun üzerine Atatürk hemen orada, “Bütün rütbe ve nişanlarından ayrılıp milletin bir derdi olarak ülkenin kurtuluşu için çalışacağını” bildirdi. Herhangi bir cevap verilmesini beklemeden muhabereyi kestirdiler ve ordudan böylece ayrılmış oldular (8-9 Temmuz 1919).

Kaldığımız binaya gelince vali paşadan gelen sivil elbiseyi giyip askeri elbiselerini kaldırttılar. “Kısmet olursa tekrar giyeriz” dediler. Aynı gece, ilk defa sivil elbise ile toplantıya gittiler ve 23 Temmuz’da yapılacak Erzurum Kongresi hazırlıklarına başladılar.

Ertesi gün, bir bildiri yayınlayarak bunu bütün ülkeye duyurdular.

Muzaffer Kılıç’tan

Atatürk’ten Hiç Yayınlanmamış Anılar, Yurdakul Yurdakul

Beni Ankara’nın hamiyetli (gayretli) hemşehrileri arasına katılmaya çağırarak belirttiğiniz iltifatınıza candan teşekkürlerimi sunuyorum. Sevgili ulusumuzun tüm dünyanın düşmanlığına karşı zaferle sonuçlandırdığı bağımsızlık mücadelemizin tarihinde Ankara adı en aziz (kıymetli,şerefli) bir yer tutacaktır. Bu mücadeleye başladığımız sıralarda bizi kuşatan zorlukların derecesini hepiniz bilirsiniz. Bazılarınca üstesinden gelinmesi olanaksız sayılan bu zorluklar karşısında sizler bir dakika bile duraksamadınız. Üç yıl önce Sivas’tan Ankara’ya geldiğimde, bir benzerini geçen gün gösterdiğiniz candan gösterilerle beni kollarınız arasına aldınız. O vakit belirttiğiniz bu vatanseverlik cesareti sayesinde yabancıların müdahalesiyle İstanbul’da kapattırılan Meclisi Mebusan’ı daha geniş  yetkilerle ve ulusun şanına uygun bir bağımsızlıkla Ankara’da açmak kısmet oldu.

İstanbul’da yabancıların süngülerinden güç alarak dağıttıkları Meclisi Mebusan’da ben de cesur Erzurumlu hemşehrilerimi temsil eden bir üyeydim. Büyük Millet Meclisi için yeni yapılan seçimde beni Ankara’dan Milletvekili seçerek bana ayrı bir yasal yetki vermiş oldunuz. Büyük Millet Meclisi sizin yiğit çevrenizde hiçbir şeyden çekinmeden bağımsızlık mücadelesini sürdürebilmiştir. O nedenle Ankaralı hemşehrilerimin vatanın bu kurtuluş mücadelesinde ayrı bir onur payları vardır. Bu vesileyle Ankaralı hemşehrilerimi bir kardeş içtenliğiyle kutlar, bana gösterdiğiniz yürekten sevgiye teşekkür eder, hepinizi kucaklarım.

Gazi Mustafa Kemal

5 Ekim 1922

Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, Cilt IV

Timsal Karabekir anlatıyor:

Hakkında tutuklama emri çıktığında Erzurum’da bir konakta Rauf Orbay ile birlikte oturmakta olan Atatürk’e:

“Kazım Karabekir kuvvetleri ile geliyor.” derler. Mustafa Kemal sararır:

“Her şey buraya kadarmış, Milli Mücadele başlamadan sona erecek.” der. Kazım Karabekir sivil Mustafa Kemal’in karşısına gelir ve:

“Emrinizdeyim Paşam!” der.

Anılarla Atatürk, İstanbul Görsel Yapım Prodüksiyon

Ocak 1922, Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, Cilt II